Nisemi me tren nga stacioni “Termini” për në Italinë e Jugut. Kemi përpara disa qindra kilometra rrugë për të bërë. Treni është nisur gati me dy orë vonesë. Sapo ka kaluar mesdita.

Në këtë rrugë të panjohur, të vetmin shok që kemi është harta. Vija hekurudhore, e shënuar në të me të kuqe zbret e tëra për në jug nga krahu perëndimor i gadishullit. Thuaj të gjitha ngulimet arbëreshe janë të vendosura në anën e kundërt, në pjesën lindore. Të para në vijë të drejtë, ato shtrihen në tërë Italinë e Jugut deri në Sicili në një gjatësi prej më se një mijë kilometrash. Ato nisin madje që në Italinë e Mesme, me ngulimet arbëreshe si Badesa e Peskarës në Abruzzio, për të vazhduar në krahinat e tjera, si në Molisë, Pulje, Bazilikatë, Kampania e për t’u shtrirë pastaj më në jug, në Kalabri, në dy krahinat e saj të njohura, të Kozencës dhe të Katanxaros, ku gjendet gjysma e diasporës arbëreshe. Më tutje,  arbëreshët i gjen përtej në Sicili, të shpërndarë në disa katunde. Nga sa tregojnë statistikat, gjithë bashkësia arbëreshe përbëhet prej afro njëqind katundesh, prej të cilëve vetëm gjysma flet ende arbërisht. Thonë se në ditët tona numri i arbëreshëve lëviz nga 100000 deri në 200000 fr më, por me siguri nuk dihet asgjë e saktë. Ndoshta asnjëherë nuk do të merret vesh numri i vërtetë.

Vështrojmë hartën dhe shënojmë me laps të kuq të gjithë ngulimet arbëreshe. Gati e gjithë këmba e Gadishullit Apenin përskuqet nga prushi i ngulimeve të tyre. Shumica e katundeve janë me ballë nga Adriatiku e Joni, vështrojnë nga lindja. Vetë arbëreshëve u pëlqen ta quajnë «Arbëria e vogël» bashkësinë e tyre. Edhe pse në vend të huaj, ata nuk duan kurrsesi ta humbasin vizionin e atdheut. Ky vizion tok me gjuhën, zakonet e psikologjinë, i bën të ndihen se kush janë në të vërtetë. Duke u marrë me hartën, të përhumbur në hapësirat arbëreshe që gjalloheshin para syve tanë, harrojmë se në kabinën tonë ka hyrë një udhëtar i panjohur. Më pas morëm vesh se është studiues gjerman nga RFGJ, që merret me probleme psikolinguistike. Për këto probleme mblidhet në Kozencë një kongres ndërkombëtar, dhe ai shkon të marrë pjesë. Duket njeri serioz dhe korrekt. I gjatë e tepër i bardhë, afër të tridhjetave, me ca syze të mëdha, ai shfleton disa dorëshkrime dhe mban shënime me një shpejtësi të çuditshme. Si njihemi, gjermani na tregon kumtesën që do të mbajë në kongres. Ai merret me studimin e gjuhës dhe psikologjinë e fëmijëve të pakicave kombëtare. Sapo na e thotë këtë, ne buzëqeshim dhe e quajmë takimin tonë një rastësi të bukur e të dobishme. Gjermani gjallërohet, kur ne nisim t’i flasim për arbëreshët. Ai duket njeri  me përvojë e njohuri shkencore, flet e arsyeton me kompetencë profesionale.

Fillojmë të diskutojmë për arbëreshët. Rasti i fëmijëve arbëreshë është vërtet një dukuri psikolinguistike tepër interesante. Shumë nga këta fëmijë, pa vajtur ende ne shkollë nuk dinë italisht. Prandaj, kur shkojnë për herë të parë në shkollë, krijohen probleme të vështira, ndodhin çrregullime psikologjike. Mësuesve u duhet të ndeshen me nervozizmin dhe mosbesimin e fëmijëve. Studiuesi gjerman këto probleme i njeh mirë, sado që për arbëreshët nuk di asgjë.

Kemi lënë prej kohe qytetet e stacionet e Italisë së Mesme dhe po zbresim gjithnjë për në jug. Treni kalon përmes qendrave të panjohura, futet nëpër gryka malesh, hyn e del nëpër tunele të gjata, rrëshqet sipër viadukteve të larta pastaj ecën me shpejtësi, buzë detit Tirren.

Dita ka marrë në të thyer, një ditë marsi e paqëndru,- eshme dhe e freskët. Kalojmë qytetet e njohura Avelino, Salemo dhe po i afrohemi Napolit. Sapo duket nga larg, ngrihemi në këmbë, po, për fat të keq, nuk arrijmë dot ta shohim. Treni jo vetëm i bie anash qytetit, por atë kohë po binte mbrëmja. Në një stacion më poshtë, bashkudhëtari ynë gjerman zbret.

—Kam shumë dëshirë të vij në Shqipëri, na thotë duke u ndarë përzëmërsisht me ne. — Jam i interesuar për gjuhësinë tuaj!

Kemi ende udhë pëj të bërë. Udhëtimi tani është pak i mërzitshëm, nuk shohim dot asgjë. Vendet nga kalojmë i ndjekim vetëm me hartë. Ngulimet arbëreshe i lëmë pothuaj gjithnjë në krahun e majtë. Kemi bërë qindra kilometra. Nata dhe vetmia na e shtojnë ndjenjën e largësisë. Po në mbarim të udhëtimit tepër të gjatë na presin dhe kjo na bën të ndjehemi të emocionuar.

Më në fund, po i afrohemi stacionit ku do të zbresim. Është emri i një qyteti që për herë të parë e lexojmë në hartë “Lamecia Terme”. Ora po i qaset mesnatës.

Treni ngadalëson shpejtësinë, dhe ne ndiejmë të na rrahë zemra. Nuk dimë kush na pret. Dalim në dritaret e korridoret ,dhe shikojmë jashtë nëpër sheshin e stacionit. Vallë, a do ta njohim njëri-tjetrin në turmën e udhëtareve të mesnatës?

—Mirësenerdhtit! — dëgjojmë shqip në mes zërave në gjuhë të huaj. Duhet të jesh atje që ta ndiesh në shtat rrëqethjen që ndjemë në atë çast tek dëgjuam tingullin e kësaj fjale shqipe!

Kishte dalë të na priste kryetari i bashkisë se dit të Shënkollit, Vinçens Paçe, bashkë me një nga nëpunësit, Josifin. Vinçensi ishte një burrë me shtat mesatar zijosh e me mustaqe të plota. Fliste me një zë të kumbueshëm dhe ne e ndjemë menjëherë ngrohtësinë e mikëpritësit.

Hipëm në makinë dhe udhëtojmë në drejtim të veri- lindjes.

—Në katund ju presin. Ka gazmend te të gjithë. Vinçensi na tregon pastaj se kursin e gjuhës dhe te kulturës shqiptare e organizon komuna Tremontana dhe, për ta arritur këtë, janë dashur shumë përpjekje e janë kapërcyer mjaft vështirësi…

Makina jonë ecën nëpër rrugë të sheshta. Kemi kaluar nga brigjet e Tirrenit dhe po dalim në anën tjetër të Kalabrisë, në breg të detit Jon. Më të djathtë, nëpër errësirën e natës, shkëlqejnë dritat e Katanxaros, kryeqendrës së provincës. Nga dritarja fryn era e ngrohtë e detit. U jemi afruar ujërave të Jonit dhe vezullimet e tij i vështrojmë që larg.

Dy orë pas mesnate arrijmë në Krotone. Është një qytet ndërmjet katundeve arbëreshe. Ai fle në breg të Jonit. Kur vendosemi në hotel, ndiejmë se tani jemi aë afër njerëzve tanë se asnjëherë tjetër.

Atë natë pothuajse nuk fjetëm, edhe pse ishim të lodhur nga rruga shumë e gjatë. Na doli gjumi shpejt. Breda nesh rrinte zgjuar ndenja e pritjes për t’u takuar me arbëreshët dhe katundet e tyre.

Ecim në këmbë nëpër rrugët e Krotones. Një qytet tipik mesdhetar, me një liman të bukur, me rrugë të drejta e të gjera, i shtrirë i tëri në një breg fushor. Krotonia është e njohur nga antikiteti i lashtë si koloni e së famshmes “Magna Grecian”. Në historinë e Rilindjes italiane përmendet se diku në brigjet e saj, në verën e vitit 1844, zbarkoi ekspedita e famshme kryengritëse e vëllezërve Bandiera, ku bënte pjesë dhe arbëreshi Xhovani Manesi.

Përpjekja guximtare e këtij grushti trimash dështoi. Policia barbone i diktoi, dhe kryengritësit tok me strehuesit e tyre iu nënshtruan ndjekjeve dhe dënimeve të egra. Në mes tyre u dënuan me vdekje dhe 15 arbëreshë. Njëri nga këta, Kamadeka, thuhet në kronikat e kohës, nuk pranoi të pijë helm sepse e guajti vdekje të lehtë, por desh të pushkatohej. Para ekzekutimit thirri: “Kjo është dita më e bukur e jetës sime! Rroftë liria!”

Këto dëshmi nga historia i kujtojmë tek endemi nëpër qytet. Pastaj bisedojmë për arbëreshët. S’dimë ende se cila është rruga që të çon për në fshatrat e tyre. Dimë se në Krotone ata zbresin herë pas here. Në këtë bisedë na gjen Josifi, që ka ardhur nga Shënkolli për të na marrë me makinë.

Udhëtojmë drejt veriut, duke kaluar përmes fushave të gjera, ku mugullon bari e kanë çelur lulet e pranverës.

Në të dyja anët shohim pemishte, vreshta e blloqe agrumesh të sistemuara. Më tutje, gjithnjë në krah. të djathtë hapet pamja e kaltërreme e detit Jon. Është një peizazh i këndshëm me tone të buta, plot dritë, që të sjell ndër mend ultësirën e lulëzuar të Borshit tonë.

Makina merr majtas,      nga veriperëndimi. Relievi këtej fillon e ndryshon. Fushat po i lëmë prapa dhe ngjitemi nëpër ca bregore të veshura me ullinj.

Para nesh duken maja malesh që zbulojnë njëra-tjetrën. Natyra sa vjen e ashpërsohet. Shpate të zhveshura, rrëpira, hone të thata, lugina. Tej, në mes grykave, shfaqen e rishfaqen katunde me shtëpi të mbledhura, që duken si kala natyrore. Nuk mendonim se do të ishin kaq larg nga deti, por në të vërtetë, nga sa mësojmë më pas, te gjitha ngulimet arbëreshe janë të ngritura mes malesh. -Në krye, — tregon Josifi duke e munduar veten sa arbërisht e sa italisht, që ne ta kuptojmë pa shumë vështirësi, — të parët e të parëve tanë zbarkuan poshtë në fushë! S’di t’u them se nga erdhën. Po atje, në fushë, nuk ndenjën gjatë. Hynë këtej “thellë. Këtej, thonë, qëndruam ca kohë. E shikoni atë luginën plot zhur atje poshtë? Ai vend quhet dhe sot Përroi Thatë. Jetuan këtu, pak larg nga bregu, se druheshin mos vinin turqit. Po prape, edhe te Përroi i Thatë nuk hodhën rrënjë. Pleqtë tregojnë se këtu i dëmtuan sëmundjet, sidomos malarja, thonë, i piu fare. Kishte shumë xanxare. Si i thoni ju, Mushkonja. Po, mushkonja. Këto i shtynë të ngjiten me lart, ne male dhe atëherë zunë rrënjë në ato vende ku gjendemi edhe sot. Udhëtimi këndej është një ngjitje dhe zbritje e vazhdueshme duke dredhuar nëpër rrugë malore. Nga larg dritave e katundeve me ballë  nga lindja përflaken prej rreze-katundit. Strongoli, dalim në një qafë, prej nga marrin tatëpjetë, për t’u ngjitur pastaj përsëri.

—Ja, Shënkolli, — thotë Josifi me një gëzim të përmbajtur.

Vështrimi ynë i kujdesshëm e kishte rrokur që më parë pamjen e Shënkollit, ngritur majë malit, paralel me Strongolin.  Ata ndahen nga njëri-tjetri me rrëpira të thikta, lugina të ngushta e hone të thata.

Pas një të përpjete të vështirë dalim në një rrugë që gjarpëron nëpër kthesa të bleruara. Pas kthesës së fundit, përballë nesh na befason një tabelë e kaltër me fjalët: “Mirëseerdhtit në Shënkoll!”  shkruar me të bardhë.

Katundi arbëresh të përshëndet me gjuhën e vet, dhe ti dëgjon të të kumbojë në vesh e fuqishme gjuha jote. Po, gjuha jote, në majë të këtij mali që ti nuk ia di as emrin. Gjendemi në pragun e një katundi arbëresh. Është ai çasti i parë që nuk përsëritet kurrë më. Ti do të lexosh pastaj me dhjetëra tabela të tilla, po zemra s’do të rrahë kështu e shtati s’do të të rrëqethet kësisoj, si para përshëndetjes së parë. I kapluar nga furia e mendimeve, i molisur nga ndjesi të fashitura, ti s’je në gjendje të flasësh,të thuash një fjalë. Do vetëm të vështrosh e të soditësh i nemitur pamjen mallëngjyese që ke përpara. Dhe vetëm si qetësohesh pak, të vjen të pëshpëritësh thirrjen arbëreshe: «Rroftë gjuha e mëmës»

Hyjmë në Shënkoll dhe kalojmë nëpër rrugën kryesore, udha “Skënderbeg”, siç i thonë, që përshkon tërë katundin gati në vijë të drejtë. Zbresim te bashkia dhe atje takohemi me plot arbëreshë që kanë dalë të na presin. Janë burra e gra, pleq e fëmijë, trima e vasha.

—Mirsenerdhtit!

Është një nga përshëndetjet më të bukura e më kuptimplotë që ruajnë dhe që e shqiptojnë me një siguri e bujari prekëse! E dëgjojmë në kor sapo afrohemi, e dëgjojmë dhe veç e veç kur takohemi me secilin. Shtrëngojmë fort duart, rrokemi në qafë, shohim njëri-tjetrin në sy. Kush është ai burrë që mund tërrijë indiferent para atyre syve! Me këta njerëz takohesh për të parën herë, fytyrat e tyre s’i ke parë kurrë dhe prapë shiko sy të përlotur, fytyra zbutura nga mallëngjimi, vështrime të mjegulluara. Ndofta s’e kupton menjëherë ç’do të thotë për ta ardhja e vëllezërve nga Shqipëria, por shpejt do të bindesh se ajo është nje ngjarje jo e zakonshme, që trazon shpirtin e fashitur të katundit. Katundi i malluar në shekuj gjen rast të çmallet e të derdhë lot! Dhe po deshe, mos beso, po sy si këta, ku gëzimi e trishtimi këmbehen orë e çast, ndofta vetëm në takime të tilla me arbëreshët mund të shohësh.

Ti mund të flasësh në gjuhën tënde. Edhe ai e flet këtë gjuhë, por me mënyrën e vet. S’ka gjë se në fillim nuk do të kuptoheni fjalë për fjalë, por prapë do të kuptoheni.

Mos harroni se në bisedën tuaj të parë rëndon koha e gjatë, fryjnë erërat e rrepta të historisë, janë ujërat e detit, hapësirat e dheut të huaj, malet e honet, që në shekuj ju kanë ndarë. Prej tyre vjen ajo shtangie e çastit, ajo heshtje e dhimbsur. Po mjafton të shtrëngoni duart e të shiheni në sy dhe menjëherë e ndieni se keni përpara vëllanë e motrën, me të cilët takoheni pas një ndarjeje shumë të gjatë. Kjo është një ndjenjë e çuditshme që s’të lëshon sa kohë që gjendesh mes arbëreshëve.

—Biri im, ma ti flet si na! Ça je ti, arbëresh?! Je gjaku inë!

Kështu flet një plak me zë të dredhur. Të ka mbërthyer në gjoks e nuk të lëshon. I dukesh pjesë e tij, një pjesë që ia kanë shkëputur dikur dhe papritur e rigjen pas pesë shekujsh. Ç’është kjo? Ëndërr apo zhgjëndërr, nga një takim në mes të ditës, në një shesh të katundit të parë arbëresh, ku sapo ke shkelur? Nuk ke kohë të mendosh për këtë, se duar të tjera të zgjaten, sy që të vështrojnë me një flakaritje malli, fytyra që dashnia  arbërore u ka dhënë hire të papërsëritshme.

—Rrini mirë! (Qofshi mirë!)

Sa herë do ta dëgjojmë këtë përshëndetje kaq të ngrohtë e kaq të çiltër! Kjo do të thotë: Qofshi mirë! Arbereshi i uron e i dëshiron çdo të mirë vëllait të ardhur nga atdheu i të parëve.

Ç’i mirë janë!

Sa të mirë janë! Këtë do të thotë kjo shprehje që na zuri veshi aq shpesh atë ditë e më vonë. Për sytë e tyre të malluar ne jemi njerëzit më të mirë në botë. Dashuria e nostalgjia e mbrujtur në shekuj ç’nuk bën! Ne Ishim Shqipëria; dhe Shqipëria për ta është mrekullia e mrekullive! Sado hiperbolë të ketë në këtë mes, një gjë mbetet e vërtetë: Ne jemi krenarë për njëri-tjetrin, për gjakun tonë dhe gjuhën e përbashkët.

Pas disa orësh, kur ndahemi nga njerëzit e gjendemi vetëm, nuk dimë ç’të mendojmë më parë. Na duket sikur kohë që do të jemi këtu, nuk do t’i takojmë më vetëm vetes. Do të japim mësime, do t’u mësojmë vëllezërve dhe motrave tona gjuhën letrare shqipe dhe kulturën kombëtare. Por ata kërkojnë dhe një pjesë të mendimeve dhe të emocioneve tona, ata lypin atë që mund të kërkojë vëllai prej vëllait. Është detyrë, por edhe një nevojë shpirtërore që po ndiejmë sapo kemi arritur në Shënkoll.

Burimi: www.gazetadita.al